صورت قضيه فرق مىكند ولى ريشه و مناط اشكال همانى است كه در آنجا گفته‌اند . اين است شبهه‌اى كه معمولا تحت عنوان شبههء معدوم مطلق بيان مىكنند . در منطق بيشتر تحت عنوان « مجهول مطلق » بيان مىشود و در فلسفه تحت عنوان « معدوم مطلق » . آنها كه در باب قضايا بحث مىكنند و بحثشان مستقيما به معلوم بودن و مجهول بودن موضوع توجه دارد مسأله را تحت عنوان « مجهول مطلق » ذكر مىكنند و اينها كه بحث از وجود و عدم مىكنند به مناسبت اينكه بحثشان دربارهء وجود و عدم است و يكى از مسائلى كه در باب اعدام بايد جواب آن را بدهند شبههء معدوم مطلق است لذا مسأله را تحت عنوان « معدوم مطلق » بيان مىكنند . ريشهء اشكال يكى بيشتر نيست . تعميم شبهه به موارد ديگر بعد آمده‌اند اين شبههء معدوم مطلق و يا مجهول مطلق را - كه ما در اينجا به صورت معدوم مطلق مىگوييم - از نظر مثالها تعميم داده‌اند به يك سلسله مثالهاى ديگر كه آن مثالها به اندازهء اصل شبهه اشكال ندارد ولى به علت اينكه جوابى كه از اين اشكالها مىدهند جوابى است كه از آن شبهه مىدهند ، يعنى در واقع جوابى كه از اين اشكالها مىدهند جوابى است كه از آن شبهه مىدهند ، يعنى در واقع جوابى كه از آن شبهه در آنجا داده مىشود عين جوابى است كه به اين اشكالها داده مىشود ، اين است كه همه را در يك رديف ذكر كرده‌اند و حال آنكه اينها را در يك رديف ذكر كردن از نظر مناط اشكال صحيح نيست ؛ از نظر مناط « جواب » در يك رديف قرار مىگيرند نه از نظر مناط « اشكال » ؛ و لهذا ما اول اين اشكالات و اين مثالها را به ترتيبى كه حاجى بيان كرده است « 1 » - و البته ديگران هم همين جور بيان كرده‌اند -

--> معدوم مطلق در هر دو - هم در ذهن و هم در خارج - معدوم است . استاد : بله ، در هر دو . ( 1 ) اتفاقا بيان حاجى در اينجا خوب و شيرين است . قبلا كه صحبت اشعار حاجى بود گفتيم حاجى با اينكه معانى خشك فلسفى را به نظم كشيده است در بعضى جاها مطلب را شيرين بيان كرده است . يكى از آن جاهايى كه شعرهايش را شيرين آورده است اين بحث « معدوم مطلق » است كه خيلى خوب و روان و بدون سكته و پاكيزه بيان كرده است ؛ مىگويد : لعقلنا اقتدار ان تصورا * عدمه و غيره و يخبرا